Чаму Гомелю патрэбен помнік Юзэфу Панятоўскаму?

6519 просмотров

Внимание!
В данном посте высказано частное мнение автора, которое может не совпадать с мнением редакции.

З цікавасцю прачытаў допіс у блогу Дзмітрыя Новікава пад назвай "Нужно ли возвращать памятник Йозефу Понятовскому в Гомель?" . Сэнс допісу палягаў у тым, што помнік Юзэфу Панятоўскаму гораду не патрэбен. Таму вырашыў, што права не жыццё мае і супрацьлеглае меркаванне, тым больш, што сайт "Моцныя Навіны" дае магчымасць даць адказ таксама ў выглядзе допісу ў блогу. Пытанне ж насамрэч дыскусійнае.

Аб ініцыятыве аб аднаўленні помніка Юзэфу Панятоўскаму я даведаўся не з сацыяльных сетак, як Дзмітрый Новікаў, а з яго блогу , які з цікавасцю чытаю. Прагледзеўшы старонку ініцыятывы Józef go HOMEL! ў Фэйсбуку, на якую спасылаецца Дзмітрый, а таксама ў Укантакце  ўбачыў, што ініцыятыва сапраўды набірае прыхільнікаў - на сённяшні дзень у Фэйсбуку ўжо каля 700 падпісантаў, у Укантакце - больш за 400 чалавек. Даволі вялікая падрымка, калі ўлічыць, што, калі глядзець па допісах на старонках ініцыятывы, яна з'явілася толькі на пачатку лістападу, то бок прыкладна месяц таму. Значыць пытанне людзей хвалюе, выклікае цікавасць.

Але вернемся да допісу Новікава. Трэба заўважыць, што памылкі і падмены паняццяў у допісе пачынаюцца ўжо з яго назвы - "Нужно ли возвращать памятник Йозефу Понятовскому в Гомель?". 

Па-першае, ніхто не збіраецца забіраць помнік з Варшавы, як гэта можа падацца з загалоўку. Помнік стаіць там ля рэзідэнцыі прэзідэнта і няхай стаіць сабе на радасць турыстаў і мясцовых жыхароў. Ну і на радасць прэзідэнта таксама. Гомелю ж дастаткова і копіі. То бок не вяртання помніка, а аднаўлення яго на ранейшым месцы мае на мэце ініцыятыва Józef go HOMEL!. Тым больш, што і ў Варшаве зараз копія таксама - у 1944 годзе арыгінал, што прастаяў у Гомелі 80 гадоў, у той час, як у Варшаве толькі 22 гады ўзарвалі акупацыйныя нямецкія войскі. Таму ці не ўсё роўна, колькі копій помніка будзе стаяць па ўсім свеце? Чым больш людзі маюць помнікаў культуры, прыгажосці, тым прыгажэй становіцца і ўвесь свет. Ды і музей Торвальдсэна, ў якім захоўваецца адліўка помніка, мяркую, не пашкадуе яе і Гомелю, як не пашкадаваў і для Варшавы. 

Па-другое - не зразумела, дзе аўтар знайшоў варыянт імя Юзэфа Панятоўскана як "Йозеф" - нават рускамоўная Вікіпедыя дае яго імя як Юзеф Панятовский . Канечне, гісторыя ведае шмат анектодаў, як рускамоўныя беларусы рускіх рускай мове вучылі - чаго варты толькі "шуфлядка", "буряки", "тудой и сюдой", але ўсё ж і у такой рускасці трэба ведаць меру. Відаць і з "Йозефом" нешта такое атрымалася - ну неяк "па-дзеравенскі", не па-руску Юзеф гучыць, нельга так на "вялікам і магучым" пісаць. Не бяда, што рускія самі так пішуць. Так і атрымоўваюцца такія вось "Йожікі-з-бажен" .

Але вернемся да Юзэфа.

Як пісаша Дзмітрый, "Йозеф Понятовский, если верить многомудрой Википедии, — «польский генерал, маршал Франции из рода Понятовских. Племянник последнего короля польского и великого князя литовского Станислава Августа Понятовского». Во времена войны 1812 года, как и многие представители шляхты, да и не только ее, примкнул к войскам Наполеона, надеясь, что сможет освободить Речь Посполитую от Российской империи. Кроме этих событий, польский генерал принимал участие в 1794 году в восстании Тадеуша Костюшко, и после жесткого подавления восстания остался без своего имущества — оно было конфисковано в пользу России. 

Конная скульптура работы датского мастера Бертеля Торвальдсена была заказана в 1817 году, а отлита из бронзы только в 1829 году. Но из-за национально-освободительного восстания в Польше она так и не оказалась на постаменте. Российские власти конфисковали памятник и вывезли в Модлин. После этого скульптура была подарена Ивану Федоровичу Паскевичу, который это восстание «усмирял», и вывезена им сначала в Демблин, а потом уже в Гомель.

Тут аўтар неяк забыў, што гэтае ж нацыянальна-вызвольнае паўстанне, пра якое ён кажа, ішло паралельна і на тэрыторыі былога Вялікага княства Літоўскага, сучаснай Беларусі, а ў 1812 годзе, ваюючы на баку Напалеона, Панятоўскі ваяваў, як слушна заўважыў аўтар, за аднаўленне Рэчы Паспалітай, канфедэратыўнай дзяржавы, у склад якой уваходзіла беларускае вялікае княства і польскае каралеўства. Чым не герой Беларусі? Хоць і паляк, але і ваяваў за беларускія інтарэсы. Дык чаму яму няма месца ў Гомелі, як гэта даводзіць Новікаў?

Далей Дзмітрый працягвае: "Для Польши фигура И.Ф. Паскевича достаточно однозначна — жесткий подавитель национального восстания. Кстати, «Варшавским» Паскевич начал именоваться именно после него. Как его любили поляки, легко оценить по тому факту, что под Брестом на него совершали покушение, а в 1844 году собирались убить в Варшаве, попутно вырезав войска оккупантов."

Канечне цікавы гэты экскурс у гісторыі Польшчы, але не зразумела, якое гэта мае дачыненне да ініцыятывы Józef go HOMEL! і да Гомеля. Не помнік жа Івану Паскевічу прапаноўваецца аднавіць у Варшаве, ці паставіць у Гомелі. З Паскевічамі ў Гомелі ведаюць што рабіць - нават драўляны дамок, дзе дажывала свой век пасля рэвалючыі 1917 года дачка Паскевіча, апошняя ўладальніца палаца, на тэрыторыі якога і стаяў помнік Панятоўскаму, княгіня Ірына Паскевіч, быў не так даўно паспяхова знесены. Дарэчы, што цікава, якраз на тым месцы, дзе зараз у Варшаве стаіць помнік Панятоўскаму помнік Паскевічу і стаяў. Яле ж гомельская ініцыятыва Józef go HOMEL! не за яго аднаўленне рупіцца, а за тое, каб помнік герою Панятоўскаму быў не толькі ў Варшаве, але і ў Гомелі, бо ваяваў ён і за волю беларусаў, бо кажучы сённяшнімі словамі, у палякаў і беларусаў у тыя часы было адно грамадзянства - грамадзянства Рэчы Паспалітай, і адзін вораг-акупант - Расійская Імперыя. 

А пасля Новікаў піша: "Теперь, когда спустя почти столетие возникают разговоры о «восстановлении исторической справедливости» у меня просто роятся вопросы на эту тему. Но для начала постулирую несколько тезисов, которые кажутся мне бесспорными. Абсолютно очевидно, что Йозеф Понятовский к Гомелю имеет минимальное отношение и никогда здесь не был. Памятник здесь оказался, как военный трофей российского полководца, которому тогда принадлежал Гомель. Пямятник Советская власть вернула полякам."

Тое, што адносіны панятоўскага да Беларусі цалкам і да Гомеля як часткі Беларусі ў прыватнасці я ўжо давёў вышэй - гэта і наш герой, наш абаронца Айчыны. 

Наконт таго, што Панятоўскі ніколі ў Гомелі не быў - то гэта ўжо наогул дзіцячы і сьмешны аргумент. І Францыск Скарына ў Гомелі не быў, але яго імя носіць Гомельскі ўніверсітэт. 

Гэта падобна на каментар, што пакінуў пад матэрыялам Дзмітрыя  на старонцы "Моцных Навін" у Ўкантакце чытач Сергей Ковалев:  "Зачем в нашем городе памятник поляку? Пусть ему в Польше где-нибудь ставят". Ці чытач Вячеслав Бибяев:  "Я всё понимаю,но он же польский генерал и французский маршал!!! Хоть и воевал против клятых москалей за свободу,но какая связь у него с Гомелем? Ставьте его на западе Беларуси. Там поймут."

Калі аўтар салідарызуецца з гэтымі людзямі, то мне вельмі шкада, што ён так павярхоўна адносіцца да беларускай гісторыі.

Што наконт трафею расійскага палкаводца - то якія адносіны гэта мае да сённяшняга часу? Зараз Беларусь незалежная дзяржава, што вядзе свой пачатак з 1918 году, з моманту абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі. А тое, што было на беларускай зямлі ў той час, тое і ёсць беларускай уласнасцю. Тым больш, што, паўтаруся, ініцыятыва Józef go HOMEL! не ставіць на мэту вяртанне помніка з Варшавы, а толькі ўсталяванне копіі помніка ў Гомелі. 

Што да тэзіса "Пямятник Советская власть вернула полякам", то ў 1922 годзе яна і Заходнюю Беларусь польшчы перадала - па логіцы Новікава і ад гэтых тэрыторый беларусам трэба адмовіцца.

Далей Дзмітрый працягвае: "Если Понятовский не имеет отношение к Гомелю, то зачем его памятник гомельчанам? Зачем здесь напоминание о жестком подавлении национально-освободительного движения, которое охватывало не только Польшу, но и Беларусь?" 

Як я давёў вышэй, помнік калі і будзе атаясамлівацца з нечым у гамяльчан, то толькі з тым, што гэта наш агульны з палякамі герой, што ваяваў і за Беларусь, будзе атаясамлівацца з нашай агульнаеўрапейскай гісторыяй. Для большасці ж, наогул, гэта будзе проста прыгожай мастацкай каштоўнасцю, што ёсць у Польшчы, Даніі, і, спадзяюся, будзе ў Беларусі, у Гомелі. А як мы ведаем, наш горад Гомель на цікавінкі не дужа багаты, таму і помнік Панятоўскаму ў ім не будзе лішнім. Да таго ж і места яго, дзе ён прастаяў 80 гадоў, да сённяшняга дня не занятае, як бы чакае вяртання Юзэфа Панятоўскага ў Гомель.

Але Новікаў з гэтым не згодзен і працягвае: "Аргумент о том, что памятник был связан с Гомелем и поэтому его копию нужно вернуть, тоже не выдерживает никакой критики. Скульптура Понятовского простояла в Гомеле менее ста лет. По точно такой же логике, все гомельские истуканы Ильича и гипсовых пионерок нужно срочно записывать в исторические ценности. Единственная ценность, которую мог бы представлять памятник — художественная, на мой взгляд. Но только ради этого отливать бронзовую статую — неоправданная трата из бюджета."

Цікава, ці шмат у Беларусі сапраўдных помнікаў, якія маюць культурную і гістарычную каштоўнасць, што хоць бы 50 лет прастаялі? Але аўтар ставіць постаць героя Беларусі Панятоўскага ў адзін шэраг з Леніным і піянеркамі, адмаўляючы яму ў гістарычнай каштоўнасці, а аб культурнай каштоўнасці выказваецца ў ключы беларускіх дэпутатаў, што часта мне пішуць аб тым, што выдатковаць сродкі на падтрымку беларускай мовы і культуры немэтазгодна, бо прынясе бюджэту дадатковыя выдаткі. 

І пасля гэтага сцверджання аўтар дадае: "Напомню, что в Гомеле до сих пор не установлен памятник Станиславу Шабуневскому. Человеку, которому город обязан своим «лицом». Власти обещают скромный бюст архитектору, но «абяцанка-цацанка», пока Шабуневский увековечен только в граффити на Могилевской—Кирова. Вообще тема, кому стоило бы установить памятник в Гомеле достаточно обширная, надеюсь, что смогу вернуться к ней. А исторических персонажей достаточно: легендарный предводитель радимичей Радим, князь Игорь, которому принадлежал Гомель, а сам он стал героем «Слово о полку Игоревом», великий князь Ольгерд, который присоединил наш город к ВКЛ. Если брать ближе к современности, то Гомель это родина для Драгунского, того самого, который написал «Денискины рассказы» и Давида Выгодского, которому посвящал стихи Мандельштам, а сам он перевел на русский язык «Голема» Густава Майринка. Специально не обойду вниманием и уроженку Гомеля Полуту Бодунову, которая стояла у истоков БНР — первой белорусской государственности, пусть и короткой и не всеми признанной.

Наконт Шабунеўскага магу чалкам пагадзіцца. Наконт Ігара, як Ігар прапанову аўтара падтрымліваю. Мае права на існаванне і помнік Альгерду. Спрэчная прапанова наконт міфалагічнага Радзіма - чаму менавіта ў Гомелі, але тым не меньш, можна і яму помнік паставіць. 

Але вось чым заслужылі такой павагі Драгунскі з яго "Дзяніскінымі расказамі", якіх я не чытаў, але тым не меньш не асуджаю, і Выгоцкі, якому прысвячаў вершы цэлы Мандэльштам і які, хто б мог падумаць!, пераклаў на вялікую рускую мову "Галема" Майрынка. Прабачце мяне за такі стыль, не хацеў пакрыўдзіць тварцоў, але такая прыхільнасць Дзмітрыя Новікава да рускай культуры выклікая некаторую няёмкасць. Ставіць Драгунскага і Выгоцкага на адзін узровень з Панятоўскім, гэта, здаецца мне перагіб.

Добрая прапанова Дзмітрыя ўвекавечыць імя сябра кабінета ўрада БНР Палуты Бадуновай, але што б яна сказала Дзмітрыю, калі б даведалася, што ён падтрымлівае перадачу беларускіх культурных каштоўнасцей савецкім уладам, а герою нацыянальна-вызвольнай барацьбы беларусаў і палякаў Юзэфу Панятоўскаму няма месца ў Гомелі?

Дзмітрый у сваім каментары да допісу заўважыў, што: "Фэйсбучная энергия редко переходит в действительно созидательное русло. Но даже информационный шум нужно направлять в правильном направлении."

Таму я выраўыў накіраваць энэргію ініцыятывы Józef go HOMEL! у патрэбным накірунку і накіраваў звароты ў Гомельскі гарадскі і абласны выканаўчыя камітэты, а таксама ў Міністэрства культуры прапанову аб магчымасці ўсталявання ў Гомелі копіі помніку Юзэфу Панятоўскаму на старым месцы. І не абавязкова бронзавага, прыгажосць яго не будзе горшай, калі ён будзе зроблены і з іншага матэрыялу. 

Бо кожны гамяльчанін пабачыць у помніку нешта сваё: 

нацыянальнаарыентаваны беларус будзе бачыць у ім помнік герою барацьбы за незалежнасць Беларусі, манументальнае увасабленне "Пагоні", больш памяркоўны гамяльчанін - падарунак цара Мікалая Першага уладальніку гомельскага палаца Паскевічу, а звычайны гамяльчанін ці госць Гомеля - проста прыгожы помнік, каля якога хочацца сфатаграфавацца. 

Комментарии правила